Witraże Art Déco odchodzą od secesyjnej płynności na rzecz geometrii, kubizacji formy i wyraźnego porządku kompozycji. Ten „styl 1925 roku” łączy reprezentacyjny charakter z nowoczesnym spojrzeniem na ornament, światło i kolor.
Art Déco w witrażownictwie – styl 1925 roku
Art Déco ukształtowało się na początku XX wieku, a jego nazwa wiąże się przede wszystkim z Międzynarodową Wystawą Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu z 1925 roku. W witrażach styl ten oznacza syntezę tematu. Zamiast odtwarzać roślinę, postać czy pejzaż w sposób szczegółowy, projektant upraszcza je do rytmu linii, płaszczyzn i barwnych pól.
Witraż staje się częścią architektury, a nie tylko kolorowym obrazem w oknie. Jego geometryczny podział współpracuje z formą klatki schodowej, witryny, drzwi czy reprezentacyjnego wnętrza. Dlatego projekty Art Déco spotykamy zarówno w budynkach świeckich, jak i sakralnych.
Jak rozpoznać witraż Art Déco?
Najważniejsza jest geometria. Formy mogą przypominać kryształy, romby, trójkąty, trapezy lub ostro cięte wielościany. Charakterystyczne są także zygzaki, promienie, schodkowe układy i symetryczne osie. Kubizacja nie musi oznaczać całkowitego odejścia od przedstawienia. Pejzaż, kwiat albo postać nadal pozostają rozpoznawalne, lecz zostają podporządkowane rytmowi płaskich, wyraźnie ograniczonych kształtów.
Ważną rolę odgrywają podziały ołowiane. W secesji często podążają za miękkim konturem liścia lub włosów, natomiast w Art Déco tworzą uporządkowaną siatkę. Linie mogą zagęszczać kompozycję, ale nie powinny odbierać jej przejrzystości. Dobrze zaprojektowany witraż zachowuje równowagę między dekoracyjnym rytmem a swobodnym przepływem światła.
Poniższe zestawienie pokazuje podstawową różnicę między obiema stylistykami:
| Cecha | Secesja | Art Déco |
|---|---|---|
| Linia | Płynna, falista, inspirowana ruchem roślin i natury | Prosta, łamana, podporządkowana geometrii |
| Motywy | Organiczne kwiaty, liście, owady, smukłe postacie | Formy syntetyczne, promienie, zygzaki, romby i stylizowane symbole |
| Kompozycja | Asymetryczna, swobodna, często rozwijająca się jak ornament | Rytmiczna, osiowa, symetryczna lub oparta na wyraźnych modułach |
Kolorystyka bywa nasycona i kontrastowa. Często pojawiają się zestawienia granatu, zieleni, czerwieni, żółcieni, fioletu oraz bieli. W bardziej reprezentacyjnych wnętrzach wzór może zostać uzupełniony o optyczne skojarzenia ze złotem, czernią lub polerowanym metalem. Nie chodzi jednak o samą intensywność barw, lecz o ich szlachetny, kontrolowany układ.
Motywy i zastosowania w projektach Art Déco
Projektanci sięgali po tematy znane z wcześniejszej sztuki witrażowej, ale przedstawiali je w sposób uproszczony i bardziej nowoczesny. Najczęściej spotykane motywy to:
- Flora – kwiaty, liście i drzewa sprowadzone do rytmu rombów, wachlarzy, promieni lub powtarzalnych konturów.
- Muzyka – instrumenty, nuty, klucze wiolinowe i postacie muzyków wpisane w uporządkowane tło.
- Gwiazdy i promienie – znaki budujące wrażenie blasku, ruchu i monumentalności.
- Postacie – sylwetki o wydłużonych lub uproszczonych proporcjach, z wyraźnie zaznaczonym konturem.
W budownictwie świeckim witraże pojawiały się w klatkach schodowych, nadświetlach drzwi, witrynach, willach, pensjonatach i lokalach usługowych. Często miały niewielką skalę, na przykład formę plafonu, abażuru lub dekoracyjnej wstawki w meblu. W takich realizacjach wzór witraża współgrał ze sztukaterią, drewnem, metalem, mozaiką i polichromią.
Dobrym przykładem jest witraż klatki schodowej willi „Goplana” w Truskawcu. Przedstawia pawilon-pijalnię „Naftusia” oraz karpacki pejzaż. Góry, połoniny, obłoki i świerki zostały rozłożone na ostro cięte romby, trójkąty i nieregularne wielościany. To nie realistyczny widok, lecz jego geometryczna synteza.
Art Déco nie ograniczało się do wnętrz prywatnych. Witraże sakralne zachowywały tematykę świętych, scen biblijnych i symboli religijnych, ale formy postaci oraz ornamentu stawały się bardziej zwarte. Witraż Zdzisława Gedliczki przedstawiający świętą Cecylię przy organach jest przykładem zgeometryzowania prowadzącego do syntetycznego ujęcia tematu.
Polskie ośrodki i Zakład Witraży S.G. Żeleński
Polska była w okresie międzywojennym ważnym ośrodkiem witrażownictwa. Na rozwój stylu wpływały kontakty z europejskimi środowiskami artystycznymi, architektura modernizująca dekorację oraz zainteresowanie sztuką ludową. Po wystawie EXPO 1925 Art Déco zyskało status rozpoznawalnego języka artystycznego, kojarzonego także z nowoczesnością odrodzonego państwa.
Szczególną rolę odegrał Zakład Witraży S.G. Żeleński w Krakowie, działający w latach 1902–1952. Pracownia realizowała projekty dla kościołów, willi, kamienic i obiektów użyteczności publicznej. Współpracowali z nią między innymi Karol Frycz, Teodor Axentowicz, Jan Bukowski, Antoni Procajłowicz i Henryk Uziembło.
Zakład nie był wyłącznie wykonawcą gotowych kartonów. W wielu zamówieniach uczestniczył w opracowaniu rozwiązań ornamentalnych i dostosowaniu kompozycji do konkretnego okna. Właśnie dlatego jego działalność dobrze pokazuje, jak Art Déco przechodziło z projektu na język architektury.
Wpływy tej pracowni widoczne są także we Lwowie. Witraże wykonywane w Krakowie trafiały do kościołów, willi i obiektów świeckich. W projektach Kazimierza Sichulskiego pojawiały się trójkątne oraz pryzmatyczne pola, wydłużone romby i zygzaki. W Kaplicy św. Huberta geometryczny ornament zastąpił wcześniejsze, bogate motywy kwiatowe.
Warto przy tym rozróżnić dwa nurty zastosowań. W architekturze świeckiej geometria mogła dominować nad przedstawieniem, tworząc dekoracyjne przeszklenie. W świątyniach pozostawała zwykle związana z czytelnym symbolem, sceną religijną lub postacią świętego. Ta różnica wynikała nie tylko z programu budynku, ale też z oczekiwań fundatorów i odbiorców.
Jak projektować współczesny witraż w tym duchu?
Inspiracja Art Déco nie polega na mechanicznym powtarzaniu dawnych wzorów. Najpierw trzeba określić główną geometrię kompozycji: oś pionową, układ promienisty, moduł rombu albo rytm schodkowy. Dopiero później warto wprowadzić motyw roślinny, figurę czy symbol.
W projekcie Art Déco światło powinno pozostać aktywną częścią kompozycji, a nie zostać całkowicie przykryte gęstą siecią podziałów.
Przy doborze kolorów dobrze zacząć od niewielkiej palety i sprawdzić ją w świetle dziennym. Nasycone szkła mogą wyglądać zupełnie inaczej rano, w południe i przy zachmurzonym niebie. W przypadku dużego przeszklenia szczególnego znaczenia nabiera proporcja między szkłem barwnym a polami bardziej przejrzystymi.
Najbardziej przekonujące współczesne projekty łączą historyczny język z konkretnym wnętrzem. W domu prywatnym może to być geometryczna flora, w restauracji motyw instrumentów, a w budynku publicznym kompozycja oparta na promieniach i rytmie architektury. Istotne pozostają trzy elementy: dyscyplina linii, kontrola koloru i czytelny związek witraża z przestrzenią.
Witraże Art Déco najlepiej rozpoznaje się nie po jednym motywie, lecz po sposobie organizowania obrazu. To sztuka syntezy, w której roślina, pejzaż, postać lub symbol zostają przełożone na geometryczny porządek. Dzięki temu dawny „styl 1925 roku” nadal może być źródłem projektów pasujących do współczesnej architektury.
