Szkło art deco – historia, cechy charakterystyczne, rozpoznawanie

Szkło art deco obejmuje przede wszystkim wyroby powstające między 1914 a 1945 rokiem. Rozpoznaje się je po geometrycznej formie, dyscyplinie linii, kontrastach powierzchni i odejściu od organicznej dekoracyjności secesji. Przy atrybucji trzeba jednak zachować ostrożność, ponieważ wiele czeskich wyrobów z lat 50.–70. bywa błędnie określanych jako art deco.

Czym jest szkło art deco?

Art deco ukształtowało się jako wyraz fascynacji nowoczesnością, przemysłem i uporządkowaną formą. W szkle oznaczało odejście od płynnych, roślinnych motywów secesji na rzecz geometrii, symetrii oraz wyraźnie zarysowanej bryły. Za podstawowe ramy czasowe nurtu przyjmuje się lata 1914–1945, choć projekty przejściowe i późniejsze nawiązania mogą utrudniać jednoznaczne datowanie.

Wyroby z tego okresu powstawały zarówno jako luksusowe szkło dmuchane i szlifowane, jak i jako dobrze zaprojektowane szkło prasowane. Ta druga technika nie oznacza automatycznie niskiej wartości artystycznej. Wysokiej jakości szkło prasowane pozwalało uzyskać powtarzalne reliefy, masywne formy, optyczne efekty i dekoracyjne faktury, które stały się ważną częścią wzornictwa międzywojennego.

Jak rozpoznać szkło art deco?

Najłatwiej zacząć od oględzin całego przedmiotu, a nie od pojedynczego ornamentu. Sama intensywna barwa, ciężar szkła lub obecność tłoczenia nie przesądza jeszcze o przynależności do art deco. Znaczenie ma połączenie formy, dekoracji, techniki i prawdopodobnego czasu powstania.

Do cech, które najczęściej wskazują na szkło art deco, należą:

• Geometryzacja – romby, zygzaki, stopniowania, promienie, wachlarze, koła i układy inspirowane kubizmem.
• Zwarta, zdyscyplinowana bryła – przedmiot może mieć wyraźną oś symetrii, wielokątną podstawę, stopniowany profil lub mocno zaznaczone krawędzie.
• Barwienie w masie – kolor znajduje się w całej strukturze szkła, a nie tylko na powierzchni. W epoce popularne były między innymi odcienie bursztynowe, zielone, kobaltowe, koralowe, ametystowe i czarne.
• Kontrast matu i połysku – jedna powierzchnia może być polerowana, druga trawiona, szlifowana lub celowo chropowata.
• Wyraźny relief – szkło prasowane często ma tłoczone wzory, które budują dekorację światłem i cieniem.
• Szlif, pantograf lub emalia – w wyrobach bardziej dekoracyjnych spotyka się ręczny szlif, rytą ornamentykę, malaturę emaliową i złocenia.

Dobrym przykładem technicznego bogactwa epoki są flakony Curta Schlevogta z kolekcji „Ingrid”. Wykonywano je z barwionego szkła prasowanego, a następnie łączono powierzchnie szlifowane, matowe i polerowane. Niektóre warianty imitowały malachit lub hialit, dlatego sam kolor nie wystarcza do identyfikacji – trzeba ocenić także sposób uformowania i wykończenia przedmiotu.

W kolekcjonerstwie spotyka się również szkło uranowe, którego żółte lub zielone zabarwienie może być dodatkową ciekawostką materiałową. Fluorescencja pod lampą UV jest jednak informacją o składzie szkła, a nie samodzielnym dowodem na datowanie ani styl art deco.

Centra produkcji i najważniejsze huty

Silnym ośrodkiem europejskiego wzornictwa szklanego były Czechy i szerzej obszar dawnej Bohemii. W kontekście art deco często pojawiają się nazwy Moser, Inwald i Schlevogt. Moser kojarzony jest przede wszystkim z luksusowym szkłem o starannym szlifie i dopracowanych proporcjach. Inwald rozwijał między innymi szkło prasowane i barwione, natomiast Curt Schlevogt zasłynął z dekoracyjnych obiektów o wyrazistej, geometrycznej formie.

Ważną rolę odgrywały także huty polskie, między innymi Hortensja i Niemen – Stolle. Ich wyroby wpisywały się w europejski obieg wzornictwa międzywojennego, obejmujący naczynia użytkowe, patery, wazony, świeczniki i obiekty dekoracyjne. Na rynku spotyka się też szkło niemieckie, w tym produkty związane z firmami WMF i Myra, choć w przypadku konkretnych fasonów atrybucja wymaga sprawdzenia katalogów i oznaczeń.

Nie każdy przedmiot z wymienionej huty musi być art deco. Producenci działali przez wiele dekad, zmieniali stylistykę i wykorzystywali te same techniki w różnych okresach. Nazwa wytwórni jest więc ważną wskazówką, ale nie zastępuje analizy formy i datowania.

Art deco a modernizm i Space Age – skąd biorą się pomyłki?

Najczęstszy błąd polega na nazywaniu każdego kolorowego czeskiego szkła prasowanego art deco. Tymczasem wiele bardzo cenionych wyrobów z lat 50.–70. należy do powojennego modernizmu, wzornictwa mid-century modern albo nurtu Space Age. Przykładami są projekty związane ze Sklo Union, hutą Rosice, Heřmanova huť czy Rudolfova huť.

Różnica nie zawsze jest oczywista, ponieważ powojenne huty świadomie wykorzystywały geometrię, intensywne kolory i szkło prasowane. O datowaniu decyduje więc cały zespół cech. Wazon o organicznie rozlewającej się formie, grubych ściankach i optycznej fakturze może pochodzić z lat 60., nawet jeśli jego dekoracja przypomina abstrakcyjne wzory znane z art deco.

Szczególnie mylące bywają fasony wznowione lub ponownie spopularyzowane po wojnie. Przykładowo formy przypominające rakietę mogły mieć wcześniejsze korzenie, lecz w latach 60. zyskały nowe znaczenie dzięki zainteresowaniu lotami kosmicznymi. W takim przypadku należy oddzielić pierwotny projekt od konkretnego egzemplarza i jego daty produkcji.

Wazon z Libochovic określany jako „Rocket” dobrze pokazuje tę trudność. Geometryczna bryła i nóżki przypominające stateczniki mogą kojarzyć się z art deco, ale późniejsze wykorzystanie takiego fasonu wiąże go również z estetyką Space Age. Sama nazwa handlowa lub opis sprzedawcy nie przesądza zatem o przynależności stylowej.

Na co zwrócić uwagę przy ocenie przedmiotu?

Przed zakupem lub przypisaniem obiektu do konkretnej epoki sprawdź kilka elementów jednocześnie. Pojedyncza cecha może być myląca, szczególnie gdy przedmiot nie ma pełnej dokumentacji:

• Sygnatura i oznaczenia – obejrzyj dno, naklejki, tłoczenia oraz numery katalogowe. Oznaczenie może pomóc ustalić hutę, lecz nie zawsze wskazuje dokładny rok.
• Szlif podstawy – sprawdź, czy stopa lub dno były szlifowane, polerowane albo pozostawione z widocznym śladem formy.
• Technika wykonania – oceń, czy obiekt jest dmuchany, prasowany, szlifowany, trawiony lub zdobiony emalią. Pęcherzyki powietrza mogą występować w szkle prasowanym, ale ich obecność sama w sobie nie potwierdza wieku.
• Stan zachowania – obejrzyj ranty, narożniki, podstawę i miejsca narażone na uderzenia. Wyszczerbienia, mikropęknięcia i ślady polerowania wpływają na ocenę obiektu.
• Zgodność stylu z datą – porównaj geometrię, kolor, ciężar i fakturę z katalogami huty, zamiast opierać się wyłącznie na określeniu „art deco”.

Nota kolekcjonerska: rynek wtórny często upraszcza opisy, bo termin „art deco” jest rozpoznawalny i atrakcyjny dla kupujących. Przy droższych, sygnowanych obiektach warto porównać przedmiot z dokumentacją huty, katalogiem antykwarycznym lub opracowaniem historyka sztuki. Dotyczy to zwłaszcza fasonów, które były produkowane przez dłuższy czas albo powracają w późniejszych kolekcjach.

Najbezpieczniejsza atrybucja wynika z połączenia trzech informacji: czasu powstania, technologii i języka formy. Geometryczna, międzywojenna bryła z odpowiednim rodzajem szlifu lub prasowania może być szkłem art deco. Organiczne, soczewkowe i futurystyczne szkło z lat 50.–70. należy natomiast opisywać jako modernistyczne lub należące do Space Age, nawet gdy wizualnie nawiązuje do wcześniejszej epoki.