Dolistne dokarmianie zbóż – korzyści, metody, terminy

Plon pszenicy czy jęczmienia często rozstrzyga się na liściach, a nie tylko w glebie. Jeśli zastanawiasz się, jak wykorzystać oprysk do żywienia zbóż, znajdziesz tu konkretne wskazówki. Dowiesz się, jakie korzyści niesie dolistne dokarmianie zbóż, jak je wykonać i kiedy zaplanować zabiegi.

Na czym polega dolistne dokarmianie zbóż?

Dolistne dokarmianie polega na podaniu nawozu w postaci wodnego roztworu bezpośrednio na liście, a czasem także na źdźbła. Składniki odżywcze przenikają przez skórkę liścia i kutykulę, a następnie są transportowane w roślinie. W odróżnieniu od nawożenia doglebowego nie trzeba czekać, aż nawóz rozpuści się w glebie i dotrze do systemu korzeniowego. Dlatego przy nawożeniu dolistnym reakcja zbóż jest bardzo szybka, szczególnie w przypadku azotu podanego w roztworze mocznika. Badania pokazały, że nawet 80% azotu podanego dolistnie może zostać wchłonięte w ciągu około 5 godzin.

Dolistne nawożenie nie zastępuje nawożenia doglebowego. Pokrywa tylko część potrzeb pokarmowych, ale ma ogromne znaczenie w krytycznych fazach rozwoju roślin i przy niekorzystnych warunkach glebowych. Szczególnie ważne jest tam, gdzie wysokie pH gleby ogranicza pobieranie mikroelementów, głównie miedzi, manganu czy cynku. W takich warunkach bezpośrednie podanie składników na liść jest często jedynym realnym sposobem szybkiego uzupełnienia niedoborów.

Makroelementy podawane dolistnie

Najczęściej stosowanym dolistnie makroelementem jest azot w formie wodnego roztworu mocznika. W tej formie azot jest bardzo dobrze pobierany, a roślina reaguje wyraźnym przyrostem masy liści oraz lepszym wyrównaniem łanu. Oprócz azotu warto stosować dolistnie także magnez (Mg) i siarkę (S), które odgrywają istotną rolę w fotosyntezie i budowie białek. Standardem jest użycie siedmiowodnego siarczanu magnezu jako uzupełnienia zabiegu mocznikiem.

Przy dwukrotnym zabiegu 5% roztworem siedmiowodnego siarczanu magnezu, przy zużyciu 200–300 l cieczy roboczej/ha, do łanu trafia około 1,9–2,9 kg Mg i 2,6–3,9 kg S. Nie jest to pełne pokrycie potrzeb pokarmowych, ale taka dawka wyraźnie poprawia efektywność pobierania tych pierwiastków z gleby. Z tego powodu coraz częściej traktuje się dokarmianie dolistne magnezem i siarką jako zabieg z grupy „obowiązkowych” w technologii uprawy zbóż.

Mikroelementy w nawożeniu dolistnym

System korzeniowy zbóż ma ograniczone możliwości pobierania mikroelementów w glebach o wysokim pH. Dotyczy to zwłaszcza miedzi (Cu), której niedobory są bardzo częste w polskich warunkach, a zboża – poza żytem – wykazują na jej brak dużą wrażliwość. Ważne są także mangan (Mn), cynk (Zn), żelazo (Fe), bor (B) i molibden (Mo). Wiele z tych pierwiastków najlepiej dostarczać właśnie dolistnie, w formie szybko przyswajalnych nawozów.

Przy wyborze nawozu mikroelementowego warto sięgać po preparaty, które zawierają zestaw składników dopasowany do wymagań zbóż. Dla większości upraw zbożowych najważniejsza jest miedź, następnie mangan oraz cynk. Coraz większą wagę przywiązuje się także do boru, choć zboża zalicza się do gatunków o stosunkowo małym zapotrzebowaniu na ten pierwiastek. Bor jest jednak najbardziej deficytowym mikroelementem w polskich glebach, dlatego ostrożne jego włączenie do zabiegów dolistnych ma sens. Ogólną zasadą jest, aby dawka nie przekraczała około 50 g B/ha.

Dolistne podawanie mikroelementów pozwala ominąć ograniczenia glebowe i szybko dotrzeć z miedzią, manganem czy borem dokładnie tam, gdzie zboże ich potrzebuje – do liści.

Jakie są korzyści z dolistnego dokarmiania zbóż?

Rolnik sięga po nawożenie dolistne z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, aby szybko poprawić kondycję plantacji w newralgicznych fazach, po drugie, żeby lepiej wykorzystać potencjał plonotwórczy nawozów zastosowanych doglebowo. Wysokie pH gleby, okresowe przesuszenia i niska temperatura to sytuacje, w których system korzeniowy nie działa w pełni sprawnie, a dolistne podanie składników staje się realnym wsparciem dla roślin.

W efekcie rośliny tworzą silniejszy system korzeniowy, lepiej znoszą stres suszy, a ich łan jest bardziej wyrównany. Badania wykazały, że dobrze zaplanowane nawożenie dolistne w trzech terminach wiosennych potrafi podnieść plon ziarna nawet o 8–15%. Dodatkowo poprawia się jakość ziarna, w tym zawartość białka i wyrównanie.

Najczęściej wymienia się kilka głównych zalet dolistnego dokarmiania zbóż, które mają znaczenie w codziennej praktyce polowej:

• szybkie działanie, szczególnie w przypadku azotu z mocznika, który wchłania się około 10–20 razy szybciej niż wiele innych składników mineralnych,
• możliwość precyzyjnego dozowania, dzięki użyciu nawozów całkowicie rozpuszczalnych w wodzie,
• brak strat związanych z wymywaniem składników w głąb profilu glebowego,
• lepsze wyrównanie łanu dzięki równomiernemu pokryciu roślin cieczą roboczą podczas oprysku.

Plon i jakość ziarna

Wysokie plony zbóż wymagają nie tylko odpowiedniej dawki NPK, ale także uzupełnienia magnezu, siarki i mikroelementów. Wiele niedoborów, zwłaszcza w początkowej fazie, nie daje wyraźnych objawów wizualnych. Roślina wciąż rośnie, ale jej potencjał plonotwórczy spada. Dolistne podanie składników w fazie intensywnego wzrostu czy kłoszenia sprawia, że roślina może w pełni wykorzystać warunki pogodowe i wodne.

Efekt widoczny jest nie tylko w masie plonu, ale także w jakości ziarna. Odpowiednie zaopatrzenie w miedź i mangan poprawia wykształcenie ziarniaków w kłosie. Dostarczenie siarki i magnezu wspiera syntezę białka, co przekłada się na wyższą zawartość glutenu i lepsze parametry technologiczne ziarna pszenicy czy pszenżyta.

Wpływ na system korzeniowy i zdrowotność

Choć nawóz podawany jest na liść, jego działanie dotyka także systemu korzeniowego. Uzupełnienie niedoborów magnezu, manganu czy cynku wpływa na rozwój korzeni i ich aktywność. Rośliny lepiej penetrują profil glebowy i efektywniej pobierają wodę oraz składniki pokarmowe. Dzięki temu łatwiej znoszą okresowe niedobory wody.

Dolistne uzupełnienie mikroelementów wzmacnia także odporność na choroby. Zboża dobrze odżywione miedzią, manganem i cynkiem lepiej radzą sobie z porażeniem grzybowym, a ich tkanki są mocniejsze. Kiedy zabieg nawożenia dolistnego łączy się z opryskiem fungicydowym, można ograniczyć stres roślin związany z przejazdami po polu i jednoczesnym działaniem kilku czynników.

Silnie odżywiony liść to nie tylko wyższa fotosynteza, ale także skuteczniejsza obrona przed chorobami i stresem środowiskowym.

Kiedy dokarmiać zboża dolistnie?

W dokarmianiu dolistnym sprawdza się zasada znana z medycyny: „lepiej zapobiegać niż leczyć”. Największy efekt daje działanie profilaktyczne, zanim na roślinach pojawią się widoczne objawy deficytu. W praktyce stosuje się zarówno zabiegi zapobiegawcze, jak i interwencyjne, gdy niedobór jest już rozpoznany na podstawie objawów polowych lub analiz laboratoryjnych.

Dolistne nawożenie warto planować razem z innymi zabiegami agrotechnicznymi. Najczęściej łączy się je z ochroną fungicydową w fazie strzelania w źdźbło oraz przed kłoszeniem. Taki układ pozwala ograniczyć liczbę przejazdów i zmniejszyć ugniatanie gleby w łanie.

Zabiegi profilaktyczne

Profilaktyczne dokarmianie dolistne prowadzi się w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na składniki pokarmowe, a więc na początku wiosennej wegetacji, w okresie intensywnego krzewienia oraz strzelania w źdźbło. W sezonie zaleca się zwykle trzy zabiegi, które można połączyć z opryskami fungicydowymi lub herbicydowymi. Pierwszy wykonuje się w końcowej fazie krzewienia lub na początku strzelania w źdźbło, drugi w pełni strzelania w źdźbło (po około 10–15 dniach), a trzeci tuż przed kłoszeniem.

Dolistne nawożenie można stosować zarówno w zbożach ozimych, jak i jarych. W uprawach jarych często zmniejsza się dawki nawozów o około 10–20%. Należy unikać wykonywania zabiegów w czasie kwitnienia, ponieważ oprysk w tej fazie może uszkodzić delikatne kwiaty i osłabić zapylenie.

Zabiegi interwencyjne

Interwencyjne dokarmianie dolistne stosuje się po stwierdzeniu objawów niedoboru. Niedobory bardzo często występują łącznie, dlatego warto przyglądać się całej roślinie, a nie tylko jednemu liściowi czy pojedynczym przebarwieniom. W razie potrzeby sięga się po nawozy jednoskładnikowe, a stężenia roztworów mogą być nieco wyższe niż przy zabiegach profilaktycznych, zawsze jednak z zachowaniem bezpieczeństwa dla roślin.

Najczęściej obserwowalne objawy niedoborów ułatwiają wybór nawozu, który warto dodać do oprysku w pierwszej kolejności:

• niedobór azotu – ogólna chloroza starszych liści, z czasem ich zasychanie i zamieranie,
• niedobór magnezu – chloroza między nerwami, przechodząca w nekrozę, w życie i owsie widoczna „paciorkowatość” liści,
• niedobór siarki – bielenie i rozjaśnienie młodych liści, które stają się wąskie i krótsze,
• niedobór miedzi – chloroza liści, utrata jędrności pędów i słabe zaziarnienie kłosów,
• niedobór manganu – zahamowanie wzrostu, chlorozy młodych liści i ich opadanie,
• niedobór boru – obumieranie stożków wzrostu oraz usychanie liści i łodyg.

Jak przygotować ciecz roboczą i wykonać oprysk?

O powodzeniu dokarmiania dolistnego decyduje nie tylko skład nawozów, ale także sposób przygotowania cieczy roboczej. Błędy na tym etapie często prowadzą do poparzeń liści lub braku efektu, mimo poniesionych kosztów nawozu i przejazdu. Ciecz roboczą należy przygotowywać bezpośrednio przed zabiegiem, zużyć w ciągu kilku godzin i ściśle trzymać się zaleceń co do stężenia roztworu oraz kolejności mieszania składników.

Każdy składnik – mocznik, siedmiowodny siarczan magnezu, nawóz mikroelementowy, a także środek ochrony roślin – trzeba dokładnie odmierzyć. Warto sprawdzić etykiety pod kątem możliwości mieszania w jednym zabiegu. Nie wolno zakładać, że każdy fungicyd czy herbicyd można bez ryzyka połączyć z nawozem dolistnym.

Mocznik i siarczan magnezu

Bezpieczne stężenie roztworu mocznika zmienia się wraz z fazą rozwojową zbóż. Im starsza roślina, tym cieńsza granica między dawką odżywczą a ryzykiem poparzeń. Dla zbóż przyjmuje się orientacyjnie, że w fazie początku krzewienia można stosować roztwór o stężeniu 18–20%, pod koniec krzewienia 16–18%, na początku strzelania w źdźbło około 10–12%, w pełni tej fazy 6–8%, a w okresie kłoszenia już tylko 5–6%. W fazie dojrzałości mlecznej i zielonej bezpieczne jest stężenie rzędu 4–5%.

Mocznik zawsze warto łączyć z siedmiowodnym siarczanem magnezu. Związek ten ogranicza rozpad mocznika do amoniaku, który przy niskiej wilgotności powietrza może uszkadzać liście. Jednocześnie dostarcza roślinie magnezu i siarki. Należy natomiast unikać stosowania dolistnie roztworów RSM®. Obecność azotu w formie azotanowej i amonowej sprawia, że ryzyko poparzeń jest bardzo wysokie, mimo że produkt ma formę płynną.

Mieszanka mocznika z siedmiowodnym siarczanem magnezu to podstawowy „kręgosłup” wielu zabiegów dolistnych w zbożach.

Dobór nawozów mikroelementowych

Na rynku działa wiele firm oferujących nawozy mikroelementowe, ale nie każdy produkt jest dobrze dopasowany do potrzeb zbóż. Szukając nawozu, warto zwrócić uwagę, czy dominuje w nim miedź, a następnie mangan i cynk. Dobrą praktyką jest użycie form schelatowanych, ponieważ takie cząsteczki są elektrycznie obojętne i bardzo łatwo przemieszczają się w roślinie. Przekłada się to na szybkie wyrównanie niedoborów po zabiegu.

W technologii nawożenia dolistnego często stosuje się nawozy wieloskładnikowe, które „przykrywają” wiele utajonych niedoborów naraz. W sytuacji wyraźnych objawów deficytu konkretnego pierwiastka, na przykład miedzi czy manganu, warto sięgnąć po nawozy jednoskładnikowe lub zwiększyć udział danego elementu w mieszaninie. Przy włączaniu boru należy trzymać się bezpiecznego poziomu około 50 g B/ha.

Warunki wykonywania oprysku

Skuteczność zabiegu dolistnego bardzo mocno zależy od warunków pogodowych podczas oprysku. Zbyt niska temperatura ogranicza zdolność roślin do asymilacji, natomiast zbyt wysoka sprzyja szybkiemu parowaniu cieczy roboczej. Najkorzystniej jest wykonywać zabiegi w godzinach porannych lub wieczornych, przy umiarkowanej temperaturze i podwyższonej wilgotności powietrza.

Silne nasłonecznienie połączone z niską wilgotnością powoduje, że krople nawozu mogą odparować, zanim dotrą do powierzchni liści. Z kolei wysoka wilgotność przy wysokiej temperaturze zwiększa ryzyko poparzeń. Ważny jest także wiatr. Każdy zabieg z użyciem opryskiwacza powinien być wykonywany przy małej prędkości wiatru, aby ciecz robocza równomiernie pokryła łan i nie została zwiana poza pole. Duże znaczenie ma dobór wielkości kropli – zbyt drobne wyparują w powietrzu, zbyt duże spłyną na glebę zamiast pozostać na liściach.

Lepsze efekty uzyskuje się na roślinach zdrowych, dobrze uwodnionych, z liśćmi o pełnym turgorze. Młode rośliny, z cieńszą warstwą wosków na liściu, pobierają składniki dolistne szybciej niż zboża w późniejszych fazach. Warto o tym pamiętać, planując zarówno profilaktyczne, jak i interwencyjne zabiegi dolistnego dokarmiania zbóż, zwłaszcza gdy łączy się je z fungicydami czy herbicydami w jednym przejeździe po polu.