Jak uprawiać orkisz? Praktyczny poradnik uprawy

Pierwsze wzmianki o orkiszu pojawiają się już w czasach biblijnych. Jeśli myślisz o tym, żeby wprowadzić to zboże do swojego gospodarstwa, dobrze trafiłeś. Z poniższego poradnika dowiesz się, jak uprawiać pszenicę orkisz od wyboru pola aż po zbiór.

Co wyróżnia pszenicę orkisz?

Orkisz, czyli Triticum aestivum ssp. spelta, to stara forma pszenicy zwyczajnej. Zboże ma długie źdźbło, dochodzące często do 120–170 cm i luźny, twardy kłos. Ziarno jest ściśle otoczone plewkami, dlatego po omłocie otrzymujesz nie ziarno, lecz kłoski. To utrudnia przetwarzanie, ale jednocześnie dobrze chroni plon.

Dzięki grubej łusce ziarno jest mniej narażone na szkodniki i zanieczyszczenia. Orkisz jest też bardziej odporny na niskie temperatury niż pszenica zwyczajna, co potwierdzają gospodarstwa z terenów podgórskich. Wykazuje mniejszą podatność na choroby liści i kłosa, za to wyraźnie większą na wyleganie, zwłaszcza przy wysokim nawożeniu azotowym.

Orkisz łączy wysoką wartość odżywczą z dobrą zdrowotnością łanu, ale wymaga starannego prowadzenia plantacji.

Ziarno zawiera sporo białka, błonnika, witaminy z grupy B oraz minerały, między innymi magnez, żelazo i mangan. Dla wielu rolników ważne jest też to, że większość odmian nie przeszła intensywnej hodowli pod kątem wysokich dawek nawozów, dlatego dobrze wpisuje się w ekologiczną uprawę orkiszu.

Jakie stanowisko pod orkisz wybrać?

Pszenica orkisz ma wymagania zbliżone do pszenicy ozimej. Najlepiej rośnie na glebach żyznych, próchnicznych i zasobnych w składniki pokarmowe. Optymalny jest odczyn zbliżony do obojętnego, czyli pH w granicach 6,5–7,2. Na słabych glebach klasy V plony wyraźnie spadają, a ziarno jest trudne do wyłuskania, bo ma mało bielma.

Roślina lubi równomierną wilgotność. Dobrze znosi mroźne zimy, ale gorzej reaguje na długotrwałą suszę w okresie strzelania w źdźbło i kłoszenia. Dlatego lepiej sprawdza się na polach o dobrym magazynowaniu wody. W praktyce rolnicy, tacy jak Jerzy Hławiczka z województwa śląskiego, sieją orkisz głównie na glebach klas II–IV, gdzie można liczyć na stabilne plony.

Najlepsze gleby

Na nizinach najlepiej wybierać gleby klasy II, IIIa, IIIb, IVa lub IVb. Muszą być możliwie czyste od chwastów, bo orkisz co prawda dobrze zagęszcza łan, ale w początkowej fazie wzrostu rośnie wolniej. Wymaga wtedy mniejszej konkurencji o wodę i światło. Na terenach podgórskich plonuje wysoko nawet na słabszych glebach, jeśli jest zachowana dobra struktura i dostateczna ilość próchnicy.

Aby utrzymać żyzność, część gospodarstw wprowadza obornik co 4 lata w dawce 10–25 t/ha. W ekologii popularne jest także łączenie go z roślinami motylkowymi, które dostarczają azotu i poprawiają strukturę profilu glebowego.

Dobór przedplonu

Dobrze dobrany przedplon ma ogromny wpływ na plon orkiszu. Rolnicy ekologiczni, tacy jak Mieczysław Babalski z Pokrzydowa, szczególnie chwalą koniczynę czerwoną. Mocno się korzeni, drenuje głębsze warstwy gleby i wiąże azot. Na glebach lepszych można sięgnąć po korzeniowe i warzywa, a na słabszych po rośliny bobowate.

W praktyce na stanowisko pod orkisz dobrze sprawdzają się m.in. takie rośliny:

• koniczyna czerwona wysiewana w mieszankach z trawami,
• lucerna mieszańcowa utrzymywana przez kilka lat,
• rośliny strączkowe, na przykład groch, bobik, łubin czy wyka,
• burak cukrowy lub pastewny oraz ziemniaki na lepszych glebach,
• mieszanki traw z motylkowymi wieloletnimi.

Po zbożach zboże warto siać tylko wtedy, gdy masz dobrze zbilansowane nawożenie organiczne. W ekologii często wprowadza się też międzyplony, na przykład grykę, którą płytko przyoruje się przed siewem orkiszu.

Jak siać orkisz ozimy?

W Polsce dominuje orkisz ozimy. Jego siew przypomina siew pszenicy ozimej, ale dochodzi jeden ważny element. Materiałem siewnym są kłoski, a nie gołe ziarno. To wpływa na głębokość siewu, technikę oraz dobór normy wysiewu.

Materiał siewny i odmiany

Dostępność materiału siewnego bywa problemem, zwłaszcza przy większych areałach. W Krajowym Rejestrze znajdują się między innymi odmiany Rokosz, SM Amalte i SM Orkus. W praktyce rolnicy wykorzystują też starsze odmiany zagraniczne, na przykład Schwabenkorn, Frankenkorn, Oberkulmer Rothkorn czy Schwabenspelz.

Materiał siewny zwykle sprzedaje się w formie niełuszczonych kłosków. Przed siewem warto je przewiać na wialni. Większe fragmenty kłosów dzieli się na pojedyncze kłoski, żeby zapewnić równomierny rozkład w redlinach. W uprawie konwencjonalnej kłoski często się zaprawia, natomiast w ekologii korzysta się z kwalifikowanego materiału z gospodarstw ekologicznych.

Termin i głębokość siewu

Orkisz ozimy sieje się od połowy września do końca października. W gospodarstwach ekologicznych termin często przesuwa się o około dwa tygodnie, żeby ograniczyć wschody chwastów takich jak rumian polny czy chaber bławatek. Siew może wypaść nawet w trzeciej dekadzie października, pod warunkiem że roślina zdąży wykształcić przynajmniej trzy liście przed nadejściem mrozów.

Ze względu na łuskę zaleca się nieco większą głębokość siewu niż u pszenicy zwyczajnej. W ekologii często podaje się 6–8 cm, w uprawach intensywnych rolnicy sieją płycej, na 3–4 cm, jeśli gleba jest dostatecznie wilgotna. Gęstość łanu zwykle wynosi 160–250 kiełkujących ziarniaków na metr kwadratowy, co przekłada się na około 300–350 kg kłosków na hektar.

Jeśli chcesz uporządkować cały proces, możesz potraktować siew jak prostą sekwencję kroków:

1. przewiej i podziel kłosy na pojedyncze kłoski,
2. ustaw siewnik na rozstaw rzędów 17–24 cm,
3. dostosuj głębokość roboczą do 3–8 cm, zależnie od wilgotności gleby,
4. dostosuj normę wysiewu do masy tysiąca kłosków i obsady docelowej,
5. po siewie wyrównaj powierzchnię lekką broną lub wałem, jeśli gleba jest zwięzła.

Przy siewie późnym ważne jest, aby pole było dobrze doprawione. Gleba musi być rozdrobniona, ale nie zbyt przesuszona. To ułatwi wschody, które zwykle obserwujesz po około 10–14 dniach.

Jak pielęgnować plantację orkiszu?

Pielęgnacja zależy mocno od systemu gospodarowania. Inaczej prowadzi się intensywną, konwencjonalną uprawę orkiszu, a inaczej plantację certyfikowaną ekologicznie. W obu przypadkach ważne jest zwalczanie chwastów, ochrona przed wyleganiem i prawidłowe nawożenie.

Uprawa konwencjonalna

Rolnicy prowadzący intensywną produkcję traktują orkisz podobnie jak pszenicę ozimą. Jerzy Hławiczka wysiewa obsadę 300–400 sztuk na metr kwadratowy, stosuje zaprawiany materiał siewny oraz nawozy fosforowo-potasowe po zbiorze przedplonu. Azot podaje w umiarkowanych dawkach, bo orkisz przy zbyt wysokim nawożeniu azotowym łatwo wylega.

Na glebach cięższych i w regionach z dużą ilością opadów w sezonie często wprowadza się jesienne odchwaszczanie powschodowe. Wiosną pojawiają się zabiegi fungicydowe i regulacja wzrostu. Środki dobiera się podobnie jak w pszenicy ozimej. Średnie plony w dobrze prowadzonych gospodarstwach mogą osiągać około 7–7,5 t/ha z łuską, przy czym 20–25 procent masy stanowi łuska.

Uprawa ekologiczna

W ekologii orkisz pokazuje pełnię zalet. Nie stosuje się pestycydów, dlatego głównym narzędziem walki z chwastami jest bronowanie. Babalski zaleca wysiew orkiszu, a następnie lekkie zbronowanie trzeciego dnia. W ten sposób niszczy się kiełkujące chwasty, zanim przebiją się na powierzchnię. Wiosną wykonuje się zwykle dwa bronowania na krzyż, połączone często z wysiewem koniczyny czerwonej jako wsiewki.

Na glebach lżejszych i po słabszych przedplonach stosuje się 20–25 ton dobrze przefermentowanego obornika na hektar. Coraz więcej gospodarstw ekologicznych sięga też po kwasy humusowe. Preparaty tego typu, na przykład oparte na leonardytach, poprawiają strukturę gleby, przyspieszają rozkład resztek pożniwnych i zwiększają ilość próchnicy. Działają jak pożywka dla mikroorganizmów glebowych, co przekłada się na lepsze wykorzystanie naturalnych zasobów azotu i fosforu.

W ekologicznej uprawie orkiszu bronowanie i płodozmian są ważniejsze niż jakikolwiek pojedynczy zabieg nawozowy.

Różnice między systemami dobrze podsumowuje proste zestawienie:

Jak zbierać i przechowywać orkisz?

Zbiór orkiszu wymaga kilku zmian w ustawieniach kombajnu. Roślina dojrzewa później niż pszenica zwyczajna. Zbiór prowadzi się w fazie pełnej dojrzałości ziarna, gdy kłosy są suche. Ważna jest wilgotność ziarna, która nie powinna przekraczać 12 procent, bo kombajn zbiera kłoski razem z łuską.

W czasie omłotu trzeba zmniejszyć obroty młocarni i otworzyć sita oraz ograniczyć przepływ powietrza. Łamliwa osadka kłosowa rozpada się wtedy na człony, a kłoski pozostają w masie zbieranej przez kombajn. Niektóre gospodarstwa stosują listwy domłacające, co ogranicza konieczność większych regulacji. Po zbiorze kłoski trzeba możliwie szybko oczyścić i dosuszyć w suszarni lub przewiewnym magazynie.

Plon netto po wyłuskaniu zwykle stanowi 50–70 procent plonu brutto. W ekologii typowe wartości wahają się od 1,5 do 4 t/ha z łuską, w zależności od gleby, przedplonu i przebiegu pogody. Do odplewienia ziarna wykorzystuje się łuszczarki lub przerobione bukowniki. Dopiero po tym etapie ziarno nadaje się do mielenia na mąkę orkiszową, produkcji kasz, płatków albo piwa orkiszowego w browarach rzemieślniczych.

Odpowiednio dosuszone ziarno przechowuje się podobnie jak inne gatunki zbóż. Ważne jest utrzymanie stabilnej temperatury i wilgotności, bo resztki plew sprzyjają miejscowemu zawilgoceniu. Dobrze prowadzony magazyn z orkiszem staje się dla wielu gospodarstw stałym źródłem surowca o wysokiej wartości odżywczej.